نگهبانى براى اصول ديگر قانون اساسى باقى نخواهند ماند . . . اگر كسانى تصور نمايند كه ممكن است با قدرت ارتش ، قوانين خلاف شرع مقدس را بر مردم مسلمان ايران تحميل نمايند ، سخت در اشتباهند . . . » « 1 » محمد رضا پهلوى بعد از فوت آيت الله بروجردى اصلاحات را آغاز كرد و در حقيقت مىخواست ، قدرت نهاد مقابل خود را آزمايش كند ؛ لذا به تصويب طرح انجمن‌هاى ايالتى و ولايتى دست زد . تصويب اين طرح عرصه‌اى براى ارزيابى قدرت نهاد مرجعيت و همين‌طور شناسايى عناصر مخالف و مبارز روحانيت ، مجامع و مراكز علمى ، مذهبى بود ، تا بتواند در آينده فعاليت آن‌ها را كنترل كند . « 2 » به نظر مىرسد شاه انتظار مخالفت و مقاومت شديد نهاد مرجعيت و روحانيت را نداشت و تصور مىكرد با فوت آيت الله بروجردى ، مرجعيت شيعه - بويژه قم - دچار پراكندگى شده است و آنان قدرت اقدام پكيارچه را نخواهند داشت ؛ زيرا در قم امور حوزه و مرجعيت بيشتر به وسيله‌ى آيت الله گلپايگانى قدّس سرّه و شريعتمدارى اداره مىشد و در كنار ايشان امام خمينى قدّس سرّه ، آيت الله مرعشى نجفى ، محقق داماد ، حاج مرتضى حائرى به فعاليت علمى مىپرداختند . بر خلاف انتظار دولت و شخص شاه ، مخالفت و واكنش روحانيت ، قاطع و شديد بود . به دنبال اعلام تصويب‌نامه‌ى لايحه‌ى انجمن‌هاى ايالتى و ولايتى ، مراجع و علماى طراز اول قم به دعوت امام خمينى قدّس سرّه در منزل آيت الله مرتضى حائرى يزدى تجمع مىكنند . « 3 » سرانجام لايحه‌ى انجمن‌هاى ايالتى و ولايتى با مخالفت و مقاوت پىگير و قاطع مراجع تقليد از جمله آيت الله گلپايگانى قدّس سرّه روبه‌رو و از سوى هيأت وزيران رسما ملغى گرديد ؛ سپس شاه تصور كرد كه اگر خود مجرى چنين رفورم‌هايى شود با مخالفت جدى مواجه نشده و اقداماتش با موفقيّت همراه خواهد بود . آن‌چه شاه را واداشت تا مسئوليت اين كار را بر عهده گيرد ، تعهّدى بود كه در قبال تعويض و بركنارى على امينى به آمريكا

--> ( 1 ) . مركز اسناد انقلاب اسلامى ، اسناد انقلاب اسلامى ، ج 1 ، تهران : انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامى ، صص 36 - 38 ( 2 ) . ر . ك : حميد روحانى ، بررسى و تحليلى از نهضت امام خمينى قدّس سرّه ، ج 1 ، راه امام ، تهران 1361 ، ص 210 ( 3 ) همان ، ص 149